2 . فرا خواندن به اسلام ، 3 . به كار گماشتن كارگزاران و تعيين وظايف آنان و بيان آنكه در كارها چگونه بايد رفتار كنند ؛ 4 . زمينها و غلّات اعطا گشته و جز آنها ، 5 . زنهار نامه‌ها و سفارشنامه‌ها ، 6 . آنچه دربارهء برخى از فرمانهاى ويژه دربارهء مردمى معيّن ، ياد شده است ؛ 7 . نوشته‌هاى پراكنده ، مانند نوشته‌هايى كه در پاسخ نامه‌هاى پيامبر ( ص ) آمده است . ( 1 ) در پايان كتاب ، در پيوستى جداگانه ، شمارى از نوشته‌هاى منسوب به پيامبر ( ص ) را ، چون پيمان نامه‌هاى وى براى ترسايان و زردشتيان ، آورده‌ايم . اين گونه نوشته‌ها بسيارند و روشن است كه بنياد درستى ندارند ؛ و ما تنها براى نشان دادن نمونه‌اى از نوشته‌هاى ساختگى ، از آنها ياد كرده‌ايم . در اينجا بر آن نيستيم كه نقدى گسترده و پژوهشى پيرامون ارزش تاريخى اين پيمان‌نامه‌ها ، به دست دهيم ؛ بل سر آن داريم كه به بررسى پاره‌اى از نكته‌هايى كه در ارزشيابى راستين اين اسناد ، به خوانندهء مجموعهء ما ، يارى مىبخشد ، بسنده كنيم . ( 2 ) روايتهاى گونه‌گون مأخذ بيشتر اسناد و پيمان‌نامه‌هاى پيامبر ( ص ) كتاب طبقات ابن سعد است ؛ ولى پيمان‌نامه و نامه‌هاى خلفاى راشدين را به ويژه در تاريخ طبرى و فتوح البلدان بلاذرى ، مىبينيم . جز آنكه تاريخ طبرى ، با آنكه نوشته‌اى استوار است ، گاهى رواياتى خدشه‌دار و اسنادى سست ، مىآورد ؛ چنان كه سندهاى شمارهء 21 و 98 و جز آنها ، گوياى اين معنى هستند . اما ابن سعد ، در طبقات كوشيده است تا آنجا كه مىتواند ، به گردآورى هر چه بيشتر اين اسناد ، بپردازد ؛ اما به سنجش يا پالايش آنها ، توجهى نكرده است . كتاب الأموال ابو عبيد قاسم بن سلّام ، يكى از بهترين مآخذ ما بوده است . جز آنكه ابو عبيد در ميان سخن ، گاهى يك يا دو جمله را ناديده مىگيرد ؛ چنان كه خواننده ، اين رفتار را به ويژه در نخستين پيمان‌نامه ، خواهد ديد . دو كتاب الخراج « 12 » ابو يوسف و سيرت رسول اللّه « 13 » ( ص ) نوشتهء ابن هشام ، كهن‌ترين و

--> ( 12 ) . اين كتاب به دست يعقوب بن ابراهيم ، قاضى ابو يوسف ( در گذشتهء 182 ه . ) ، قاضى هارون الرشيد نوشته شده و گويا كهن‌ترين كتابى است كه در ماليهء اسلامى به دست ما رسيده است ( بنگريد : المعارف ص 499 ، الأعلام 9 / 252 ) . - م . ( 13 ) . نام كتاب ، السّيرة النبويّه تأليف محمد بن إسحاق ( در گذشتهء 152 ه . ) يكى از ديرين‌ترين و در عين حال ، معتبرترين كتاب زندگينامهء پيامبر اسلام ( ص ) است . اين كتاب را ابن هشام ، ابو محمد عبد الملك ، تلخيص كرده و چون اصل متن ابن اسحاق به دست نيامده و آنچه اكنون موجود است همان تلخيص ابن هشام و افزوده‌هاى وى بر كتاب ابن اسحاق است ، از اين رو ، اين كتاب به نام ابن هشام شناخته شده است . ( مقدمهء مصححان بر سيرهء ابن هشام ص ط - م ، ف . ) ولى به تازگى بخشهايى از سيرهء ابن اسحاق به دست آمده و چاپ شده است . - م .